พระพุทธเจ้ามีมากมาย พระธรรมกายมีไม่ถ้วน?

พระพุทธเจ้ามีมากมาย พระธรรมกายมีไม่ถ้วน?

คติเรื่องพระพุทธเจ้ามีมากมายนับไม่ถ้วน ยังเป็นเรื่องจริงที่ยังไม่แพร่หลายในกลุ่มชาวพุทธเถรวาท โดยส่วนชาวพุทธส่วนใหญ่คิดไม่มีหรือไม่เคยมีในหลักฐานฝ่ายคัมภีร์เถรวาท หรือถ้ามีก็มีปรากฏในหลักฐานทางคัมภีร์พระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานเท่านั้น เนื่องจากชาวพุทธเถรวาทไม่ได้รับความรู้ความเข้าใจและตระหนักความสำคัญเรื่อง พระพุทธเจ้ามีมากมายนับไม่ถ้วนนี้มากนัก

แต่ก็จะปรากฏให้ทราบเป็นเพียงว่าในกัปนี้จะมีพุทธเจ้า ๕ พระองค์ โดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราเป็นองค์ที่ ๔ และจะมีพระศรีอริยเมตไตยมาบังเกิดอีกในอนาคต ถ้าได้ศึกษาเพิ่มขึ้นจะเห็นว่ามีการอุปมาความมากของพระพุทธเจ้าดั่งเม็ดทรายในแม่น้ำคงคาหรือมหาสมุทร

ภาพพระพุทธเจ้ามากมายที่ผนังถ้ำตุนฮวง จีน http://www.lmsk.cn/e-commerce/CompHonorBig.asp?id=210&n=2

          ตามคติความเชื่อเรื่องพระพุทธเจ้าจำนวนนับไม่ถ้วน มีมาทั้งสองนิกาย เช่น คัมภีร์เถรวาท เช่น วิสุทธชนวิลาสินี ในขุททกนิกาย อปทานกล่าวว่า เหตุแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายพึงเห็นว่าบารมี ๓๐ ถ้วนมีทานบารมีเป็นต้น เป็นเหตุของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมิใช่น้อย อุปมาดั่งเมล็ดทรายในคงคา (คงคาวาลุกูปมานํ อเนเกสํ พุทฺธานํ ทานปารมิตาทิสมตึสปารมิตา การณานิ) และตามคัมภีร์ของมหายาน เช่น อปริมิตธารณีกล่าวว่า .“พระพุทธเจ้าผู้ซึ่งได้บังเกิดมาแล้ว และที่กำลังจะเกิดมาอีก มีจำนวนมากมายยิ่ง กว่าเม็ดทรายริมฝั่งแม่น้ำคงคา”  The Buddhas who have been, and will be, are more numerous than the Grains of sand on the banks of the Gange (Aparimita-Dharani) 

ที่มา Alice Getty, The Gods of Northern Buddhism: Their History, Iconography and Progressive Evolution Through the Northern Buddhist, Rutland, Vt. Charles E. Tuttle (Oxford: The Clarendon press, 1962), 16.

     ความเชื่อที่ว่า อดีตกาลอันไม่มีที่สิ้นสุดนั้นเคยมีพระพุทธเจ้ามาแล้วนับไม่ถ้วน ประหนึ่งเม็ดทรายในแม่น้ำคงคา และในอนาคตก็จะเป็นเช่นเดียวกัน มีทั้งในพุทธศาสนาเถรวาทและมหายาน คตินี้เป็นการเน้นย้ำความเป็น “อกาลิโก” หรือความไม่มีกาลเวลาของพระศาสนา ปรากฏออกมาเป็นสื่อทางวรรณกรรมและจิตรกรรม เช่นในจิตรกรรมจำนวนมากทั้งในเมืองพุกามและในศิลปะพม่า พระอดีตพุทธเจ้ามากมายนับไม่ถ้วน จึงได้รับการประดับถ่ายทอดออกมาเป็นจิตรกรรมและศิลปะพม่าอย่างต่อเนื่อง

ที่มาภาพ https://www.stocklib.com/media-87330591/buddhist-monks-stone-statues-row-at-kaw-ka-thaung-cave-hpa-an-myanmar.html?keyword=kaw

ภาพพระพุทธเจ้าภายในผนังถ้ำคอว์กูนเป็นถ้ำทางพุทธศาสนา ใกล้เมืองปะอาน เมืองหลวงของรัฐกะเหรี่ยง ประเทศพม่า 

ภาพพระพุทธเจ้ามากมายภายในถ้ำ“วัดเก๊าะกะตาว”(Kaw Ka Thaung) 

ที่มาภาพ https://www.allantvers.com/hpa-an-la-campagne-birmane/

              

ที่มา http://www.sac.or.th/databases/seaarts/th/paintingth/เมียนมาร์/item/344-พระอดีตพุทธเจ้าที่มากมายนับไม่ถ้วนเจดีย์ปยาตองสู.html

       ประเทศที่ได้รับการสืบทอดพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทมาจากอินเดียในยุคแรกๆ คือประเทศศรีลังกา ก็ปรากฏมีพุทธศิลป์เกี่ยวกับความมีมากมายของพระุทธเจ้าอยู่เหมือนกัน เช่น วัดรังคิริดัมบุลลราชวิหาร (Rangiri Dambulla Rajamahaviharaya) แปลว่าวัดภูเขาทองแห่งเมืองดัมบุลละ สันนิษฐานว่าเป็นวัดป่าอรัญวาสีเกิดมีภายหลังพระพุทธศาสนาเผยแผ่เข้าสู่เกาะลังกาแล้วไม่นาน อารามแห่งนี้เป็นที่รู้จักแพร่หลายสมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีอภัย เมื่อพระองค์เสด็จหนีราชภัยมาอาศัยวัดถ้ำแห่งนี้ระยะหนึ่ง ภายหลังต่อมาครั้นปราบพวกทมิฬขึ้นครองราชย์อีกครั้ง จึงโปรดให้สลักพระพุทธปฏิมาอีกทั้งวาดภาพจิตรกรรมตามผนังถ้ำ หลายศตวรรษต่อมาพระเจ้านิสสงกมัลละกษัตริย์แห่งอาณาจักรโปโฬนนารุวะ โปรดให้บูรณะซ่อมแซมวัดครั้งใหญ่ทั้งวดภาพและปั้นพระพุทธปฏิมาจำนวนมาก สุดท้ายพระเจ้ากีรติศรีราชสิงหะกษัตริย์แห่งอาณาจักรแคนดี้โปรดให้บูรณะปฏิสังขรณ์อีกรอบ 

(คัดลอกข้อความบางตอนมาจากหนังสือ ของดีศรีลังกา ของ ลังกากุมาร หน้า 280)

ที่มาภาพ https://www.kidsacademypro.com/dambulla-cave-temple-sri-lanka/

แนวคิดพุทธเจ้ามีเป็นอสงไขยนับไม่ถ้วน แทบจะกล่าวได้ว่ามีในทุกนิกาย แม้แต่นิกายธิเบตหรือเราเรียกกันว่า นิกายวัชรยาน เพราะเมื่อไมานานได้มีการพบถ้ำพระพุทธรูปยุคราชวงศ์เจี่ยวเซอหลัวเมื่อพันปีก่อนที่มณฑลชิงไห่ ภายในมีทั้งพระพุทธรูปพระพุทธโคดม พระโพธิสัตว์ศรีอริยเมตไตย พระพุทธรูปพันองค์เป็นต้น นักวิชาการคาดการณ์ว่า ถ้ำพระพุทธรูปเหล่านี้ต้องมีความหมายสำคัญในประวัติศาสตร์พุทธศาสนานิกายทิเบต

ที่มาภาพ http://thai.cri.cn/247/2010/06/25/102s176693.htm

        เนื่องจากว่าความเชื่อเรื่องอดีตพุทธเจ้าจำนวนมากสืบเนื่องมาจากพระไตรปิฎก อรรถกถาและคัมภีร์พิเศษที่กล่าวถึงพระประวัติฃองพระพุทธเจ้าคือพุทธวงศ์และอรรถกถาพุทธวงศ์ซึ่งเป็นต้นแบบของคัมภีร์พุทธประวัติในยุคหลังรวมถึงคัมภีร์พิเศษที่แต่งขึ้นและแพร่หลายในล้านนาและอยุธยา มีหลักฐานทางวิชาการทางฝ่ายเถรวาทไม่มาก นักวิชาการบางท่านจึงเสนอแนวคิดว่า "คติเรื่องพระอดีตพุทธที่มีจำนวนมากมายมหาศาลเช่นนี้ ก็มีปรากฎในคัมภีร์ภาษาบาลี ของนิกายเถรวาทด้วย ซึ่งสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นอิทธิพลมาจากคติของนิกายมหายานนั่นเอง" หรือ "คติความเชื่อเรื่องอดีตพุทธเจ้าเป็นระบบความคิดที่มีอยู่ทั้งในคัมภีร์เถรวาทและเถรวาทที่มืความเห็นไปทางพุทธมหายาน" ถ้าจะสรุปเช่นนี้จะเป็นการสรุปที่รีบด่วนเกินไปหรือไม่อย่างไร? 
           เป็นความสงสัยที่อยู่ในใจมานาน เมื่อค้นคว้ามากเข้าจึงทำให้ไปพบหลักฐาน ชั้นพระไตรปิฎกที่แสดงถึงแนวความคิดเรื่องพระพุทธเจ้ามีนับไม่ถ้วนมีอยู่ด้วย อาจจะถือว่าเป็นการค้นพบที่พลิกแนวคิดที่ว่า  "คติเรื่องพระอดีตพุทธที่มีจำนวนมากมายมหาศาลสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นอิทธิพลมาจากคติของนิกายมหายานนั่นเอง" หลักฐานพระพุทธเจ้ามีนับไม่ถ้วนปรากฏในคัมภีร์พระไตรปิฏกขุททกนิกาย อปทานความว่า 

                                      อหมฺปิ ปุพฺพพุทฺเธสุ       พุทฺธตฺตํ อภิปตฺถยึ

                                     ตึส ปารมิ สมฺปุณฺณา     ธมฺมราชา อสงฺขิยา ฯ บาลี (สุตฺต.ขุ.อป.32/1/2)

      แปลว่า แม้เราก็ปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าไว้ในพระพุทธเจ้าแต่ปางก่อนทั้งหลาย พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระธรรมราชาสมบูรณ์ด้วยบารมี ๓๐ ถ้วน มีจำนวนนับไม่ถ้วน (แปลตาม ขุ.อ.อป.ชื่อวิสุทธชนวิลาสินี 1/1/123)

     จากหลักฐานนี้จะเห็นได้ว่า เถรวาทเอาคติแนวคิดตามมหายานก็ไม่ใช่  เพราะเถรวาทเองก็มีหลักการนี้มาแต่ต้นแล้ว ดังที่มีหลักฐานในพระไตรปิฎก (ตามที่ได้ยกคาถา ธมฺมราชา อสงฺขิยา มาแสดงไว้)  ไม่ใช่เพิ่งจะมามีในชั้นอรรถกถา แม้ในอรรถกถาซึ่งเป็นคัมภีร์ชั้นหลังที่ขยายความพระไตรปิฎก ก็ปรากฏหลักฐานพระพุทธเจ้านับไม่ถ้วนหรืออสงไขย ขยายความตรงกันกับหลักฐานในชั้นพระไตรปิฏกเหมือนกัน ตามที่ปรากฏในคัมภีร์อรรถกถาขุททกนิกาย อปาทาน ความว่า "บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงอปทานนั้น จึงกล่าวว่า พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระธรรมราชาสมบูรณ์ด้วยบารมี ๓๐ ถ้วน มีจำนวนนับไม่ถ้วน ดังนี้. ในคำเหล่านั้นมีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

...พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระธรรมราชาที่ล่วงไปแล้ว คือ จากไปแล้ว ดับแล้ว ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว มีจำนวนนับไม่ได้ คือเว้นจากการนับ ด้วยอำนาจจำนวนสิบ ร้อย พัน หมื่น แสน ล้าน โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปโกฏิ นหุต นินนหุต อักโขภินี พินทุ อัพพุทะ นิรัพพุทะ อหหะ อพพะ อฏฏะ โสคันธิกะ อุปปละ กุมุทะ ปุณฑริกะ ปทุมะ กถานะ มหากถานะ และอสังเขยยะ. (ไทย) มมร.70/194-195

      อิธ ปน การเณ ทิสฺสติฯ ตสฺมา พุทฺธานํ อปทานานิ พุทฺธาปทานิ พุทฺธการณานีติ อตฺโถ ฯ คงฺคาวาลุกูปมานํ อเนเกสํ พุทฺธานํ ทานปารมิตาทิสมตฺตึสปารมิตา การณนฺติ ทฏพฺพํ ฯ

อิทานิ ตํ อปทานํ ทเสฺสนฺโต ‘‘ติํสปารมิสมฺปุณฺณา, ธมฺมราชา อสงฺขิยา’’ติ อาหฯ ตตฺถ....ทสสตํ สหสฺสํ ทสสหสฺสํ สตสหสฺสํ ทสสตสหสฺสํ โกฎิ ปโกฎิ โกฎิปฺปโกฎิ นหุตํ นินฺนหุตํ อโกฺขภิณิ พินฺทุ อพฺพุทํ นิรพฺพุทํ อหหํ อพพํ อฎฎํ โสคนฺธิกํ อุปฺปลํ กุมุทํ ปุณฺฑริกํ ปทุมํ กถานํ มหากถานํ อสเงฺขฺยยฺยานํ วเสน อสงฺขิยา สงฺขารหิตา ธมฺมราชาโน อตีตา วิคตา นิรุทฺธา อพฺภตฺถํ คตาติ อธิปฺปาโยฯ บาลี (ขุ.อป.1/123) 

     เมื่อพุทธเจ้ามีเป็นอสงไขยนับไม่ถ้วน การที่จะบอกว่า "พระพุทธเจ้าที่ล่วงมาแล้วหลายพระองค์ มีจำนวนมากมายนับไม่ถ้วน อุปมาว่าจำนวนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ได้ล่วงไปแล้วมีจำนวนมากกว่าเม็ดทรายในมหาสมุทรทั้งสี่" จึงเป็นเรื่องธรรมดา เพราะอย่างไรก็ยังน้อยกว่า"พุทธเจ้ามีเป็นอสงไขยนับไม่ถ้วน"นั่นเอง
 สรุปความว่า พุทธเจ้ามีเป็นอสงไขยนับไม่ถ้วน มีหลักฐานชั้นปฐมภูมิคือหลักฐานจากพระไตรปิฏกบาลีและอรรถกถารวมถึงปกรณ์วิเสสอื่นๆ ซึ่งถือว่าเพียงพอที่จะเป็นหลักฐานว่าแนวคิดเรื่องพระพุทธเจ้ามีนับไม่ถ้วนเป็นอสงไขยของนิกายเถรวาทนั้นมีมาก่อนแล้ว ส่วนนิกายมหายานและนิกายวัชรยานก็อาจจะมีแนวคิดนี้อยู่แล้ว แต่ให้ความสำคัญในการอธิบายขยายความชี้แจงสั่งสอนอย่างดี จนกระทั้งปรากฏออกมาทางวรรณกรรมและศิลปะมากมายที่ได้รับทราบในปัจจุบันนี้ ทำให้นักวิชาการส่วนหนึ่งเข้าใจว่าเป็นแนวคิดที่มีต้นกำเนิดมาจากทางนิกายมหายานนั่นเอง